Naslovnica Impresum Predgovor Sadržaj Pojmovnik Literatura

A

Acentrični fragment – fragment kromosoma bez centromera; nastaje lomom kromosoma (vidi poglavlje 11; sl. 11.2.)

Akrocentrični kromosom – kromosom s vrlo malim p krakom; centromer kromosoma je vrlo blizu jednom kraju kromosoma

Alel – alternativni oblik gena koji se nalazi na lokusu homolognog para kromosoma; 2 alela čine jedan gen u diploida (vidi poglavlje 2; sl. 2.5.)

Alopatrijska specijacija – specijacija zbog fizičkog odvajanja populacije (npr. geografska izolacija) (vidi poglavlje 19; sl. 19.7., 19.9.)

Alopoliploidija – poliploidija koja nastaje hibridizacijom različitih vrsta (vidi poglavlje 10; sl. 10.8.)

Amfidiploid – organizam nastao hibridizacijom dviju vrsta te naknadnim somatskim udvostručavanjem kromosoma; to je alotetraploid koji se ponaša kao normalni diploid (vidi sl. 10.12.)

Anafaza – faza mitoze i mejoze u kojoj dolazi do razdvajanja sestrinskih kromatida (mitoza i mejoza II) ili homolognih kromosoma (mejoza I)

Aneuploidija – promjena broja kromosoma koja zahvaća pojedine kromosome u setu; stanica ili organizam s viškom ili manjkom kromosoma (vidi poglavlje 10)

Antikodon – triplet baza na tRNA komplementaran kodonu u mRNA

Antigen – strana supstanca sposobna pokrenuti imuni odgovor organizma (vidi poglavlje 6; sl. 6.6.)

Antimutator mutacije – mutacije enzima DNA polimeraze koje smanjuju stopu mutacija stanice ili organizma (vidi poglavlje 14)

Apoptoza – programirana stanična smrt

Askospore – haploidne spore u askusu gljiva mješinarki nastale mejozom i mitozom (vidi poglavlje 5)

Auksotrof – mutanta koja raste na kompletnoj podlozi ili selektivnim podlogama (vidi poglavlje 12)

Autogamija – reorganizacija jezgre u jednoj stanici papučice slična promjenama koje se događaju tijekom konjugacije (vidi poglavlje 18)

Autopoliploidija – poliploidija unutar iste vrste; autopoliploidi imaju 3 ili više setova homolognih kromosoma (vidi poglavlje 10)

Autosomi – svi kromosomi osim spolnih (vidi poglavlje 8)


B

Bakteriofagi – bakterijski virusi (vidi poglavlje 13; sl. 13.2.)

Barr-ovo tjelešce – spolni kromatin; inaktivirani X kromosom vidljiv u interfaznoj jezgri tjelesnih stanica ženki sisavaca (vidi poglavlje 9)

BER („base excision repair“) – ekscizijski popravak izrezivanjem nukleotida bez baze (ap – apurinski ili apirimidinski nukleotid) (vidi sl. 14.13.a.)

B DNA – desno zavijena dvostruka uzvojnica čiju su strukturu otkrili Watson i Crick

ß-galaktozidaza – enzim koji cijepa laktozu na glukozu i galaktozu; kodira ga gen Z lac operona (vidi poglavlje 16; sl. 16.3.b.)

ß-galaktozid acetiltransferaza – enzim uključen u metabolizam laktoze; kodira ga gen A lac operona (vidi poglavlje 16; sl. 16.3.b.)

ß-galaktozid permeaza – enzim zadužen za ulazak laktoze u stanicu; kodira ga gen Y lac operona (vidi poglavlje 16)

Biokemijska genetika – grana genetike koja povezuje gene i enzime; proučava genetičku kontrolu biokemijskih putova (vidi poglavlje 4.3.)

Bivalenti – spareni homologni kromosomi; tetrade – strukture od 4 kromatide


C

cDNA – komplementarna DNA sintetizirana uz pomoć reverzne transkriptaze na RNA kalupu

Centimorgan – jedinica kromosomske karte; predstavlja 1% rekombinantnih potomaka (vidi poglavlje 7)

Centralna (središnja) dogma – opisuje prijenos informacije sa molekule DNA do proteina (preko RNA)

Centrični fragment – fragment kromosoma koji ima centromer (vidi poglavlje 11; sl. 11.2.)

Centromer – utanjenje eukariotskog kromosoma na kojem se nalazi kinetohor; DNA sekvenca unutar konstrikcije kromosoma važna za segregaciju kromosoma tijekom diobe (vidi poglavlje 15.4.)

cis položaj – „na istoj strani“; geometrijska konfiguracija atoma ili mutanata na istom kromosomu (vidi poglavlje 7; sl. 7.6.)

Ciklički AMP - oblik AMP-a koji sudjeluje u represiji katabolitom u prokariota (vidi poglavlje 16.4.)

Citokineza – dioba citoplazme

Citoplazmatsko nasljeđivanje – vankromosomsko nasljeđivanje kontrolirano genomima izvan jezgre (kloroplasti, mitohondriji, plazmidi) (vidi poglavlje 18)


D

Delecija kromosoma – lom i gubitak kromosomskog fragmenta (vidi poglavlje 11; sl. 11.4.)

Dijakineza – zadnja faza profaze I mejoze kada dolazi do terminalizacije hijazmi

Dicentrični kromosom – kromosom s dva centromera (vidi poglavlje 11; sl. 11.11.)

Dihibrid – jedinka heterozigotna za dva para alela (dva lokusa) (vidi poglavlje 3; 7)

Diploid – stanica ili organizam s dva seta homolognih kromosoma

Diploten – faza profaze I mejoze u kojoj dolazi do odvajanja nesestrinskih kromatida

DNA glikozilaza – endonukleaza koja inicira ekscizijski popravak na mjestima gdje su krivo sparene ili oštećene baze

DNA ligaza – enzim koji zatvara diskontinuitete ili zareze („nick“ ili gap) u jednom lancu DNA (vidi poglavlje 20; sl. 20.11.)

DNA polimeraza – enzim koji polimerizira DNA nukleotide na temelju informacije u jednolančanom DNA kalupu

Dominantan – alel koji je eksprimiran (vidljiv) u heterozigotnom genotipu (vidi poglavlje 2)


E

Egzokonjugant – svaka od dvije stanice koje se razdvajaju nakon konjugacije (vidi poglavlje 18)

Elektroforeza – metoda razdvajanja molekula u električnom polju

Ekscizijski popravak – proces u kojem stanice uklanjaju dijelove oštećene u jednom lancu DNA te ih nadomještaju DNA sintezom na temelju informacije neoštećenog lanca kalupa

Ekson – dio gena koji nosi informaciju

Endomitoza – udvostručavanje kromosoma bez diobe jezgre ili citoplazme

Endonukleaze – enzimi koji hidroliziraju unutarnje fosfodiesterske veze polinukleotidnog lanca

Endosimbiotska teorija – objašnjava porijeklo kloroplasta i mitohondrija eukariotske stanice; kloroplasti su porijeklom od cijanobakterija, a mitohondriji od aerobnih bakterija (vidi poglavlje 18; sl. 18.6.)

Episom – genetička čestica koja može egzistirati samostalno ili integrirana u kromosom domaćina (npr. F plazmid) (vidi poglavlje 12)

Epistaza – vrsta interakcije alela različitih gena; alel jednog gena maskira ili inhibira ekspresiju alela drugog gena (vidi poglavlje 4; sl. 4.5.; recesivna epistaza)

Eukromatin – pravi kromatin; aktivno transkribirajuća DNA kromosoma; regije kromosoma koje su u interfazi dekondenzirane (vidi poglavlje 15)

Eukarioti – organizmi s pravom jezgrom (vidi poglavlje 12.1.)

Euploidi – organizmi s dva ili više setova kromosoma (vidi poglavlje 10)

Evolucija – postepena promjena frekvencije fenotipova (i genotipova) u populaciji koja daje jedinke poboljšanih reproduktivnih sposobnosti; Teoriju evolucije prirodnom selekcijom postavio je Charles Darwin (vidi poglavlje 19.5.)


F

F1 generacija – 1. filijalna generacija ili sinovljeva generacija

Faktor fertilnosti – F plazmid; spolni faktor; plazmid koji omogućuje konjugaciju sa bakterijom koja nema tog plazmida (F-) (vidi poglavlje 12.5.)

Fakultativni heterokromatin – inaktivirani X kromosom (Barrovo tjelešce) u ženki sisavaca (vidi poglavlje 9)

Fenotip – svaka morfološka ili funkcionalna osobina organizma (vidi poglavlje 2)

Fitnes – relativni reproduktivni uspjeh genotipa koji se mjeri preživljavanjem fekunditetom ili drugim parametrima (vidi poglavlje 19.5.)

Fluorescencijska in situ hibridizacija (FISH) – tehnika obilježavanja nukleotidne probe (sonde) fluorescencijskom bojom koja se veže za specijalno mjesto na kromosomu te postaje vidljiva uz pomoć fluorescencijskog mikroskopa

F pili – spolni nastavci; nastavci bakterijske stanice (F+ ili Hfr) koji omogućavaju kontakt s drugom bakterijom u konjugaciji (spolno razmnožavanje) (vidi poglavlje 12.5.)

Frame shift“ – mutacija kod koje zbog delecije ili adicije nukleotida dolazi do pomaka u okviru čitanja (vidi poglavlje 14)


G

Gamete - spolne haploidne stanice koje nastaju mejozom

Gametofit – haploidna faza životnog ciklusa (npr. u cvjetnica) koja stvara gamete (mitozom); izmjenjuje se s diploidnom fazom (sporofit)

G - pruge – pruge duž krakova eukariotskog kromosoma dobivene bojanjem sa Giemsa bojom

Gen – nukleotidni slijed koji nosi informaciju za polipeptidni produkt ili molekulu RNA

Gene flow“ – kretanje gena iz populacije u populaciju (vidi poglavlje 19)

Gene pool“ – genska zaliha; svi geni (aleli) u gametama spolno zrelih članova neke populacije (vidi poglavlje 19)

Genetički kod – triplet nukleotida u molekuli DNA koji određuje jednu aminokiselinu

Genetičko inženjerstvo – vidi rekombinantna DNA tehnologija

Genofor – genetički materijal bakterija i virusa (vidi poglavlje 12)

Genom – cijeli genetički komplement prokariota ili virusa odnosno haploidni genetički komplement eukariota (vidi poglavlje 15)

Genotip – svi geni nekog organizma (vidi poglavlje 2)

Genski (genetički) polimorfizam – pojava više od jednog alela na jednom lokusu u populaciji; učestalost drugog alela mora biti veća od 5% (vidi poglavlje 19.6.)

Ginandromorfi – jedinke sa sekundarnim spolnim karakteristikama mužjaka i ženke; mozaicizam (vidi poglavlje 8.1.)


H

Haplodiploidija – spolno-determinirajući mehanizam koji se javlja u nekih kukaca opnokrilaca; npr. pčele su diploidne, a trutovi su haploidni

Haploid – ima jedan set kromosoma

Hemizigot – heterogametni spol samo na jednom spolnom kromosomu (X) ima spolno-vezane gene (alele) (vidi poglavlje 8)

Heterokromatin – kromatin kondenziran (gusto pakiran) kroz cijeli stanični ciklus (vidi poglavlje 15)

Heterogametni spol – spol sa heteromorfnim (različitim) spolnim kromosomima; npr. muški spol u sisavaca stvara dvije vrste gameta: ½ s X kromosom i ½ s Y kromosomom (vidi poglavlje 8.1.)

Heterozigot – diploidni ili poliploidni organizam s različitim alelima određenog genskog lokusa (vidi poglavlje 2; 3)

Hfr – „high frequency of recombination“; soj bakterije s ugrađenim F plazmidom u genomu (vidi poglavlje 12.5.)

Hibrid – jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja (vidi poglavlje 2)

Hibridni plazmid – plazmid s ugrađenom stranom DNA (vidi poglavlje 20.3., sl. 20.10.a; 20.11.)

Hijazma – citološka manifestacija krosingovera

Holandrično svojstvo – svojstvo kontrolirano genom na kromosomu Y (vidi poglavlje 8)

Homogametni spol – spol s identičnim spolnim kromosomima; npr. ženski spol u sisavaca stvara gamete koje nose X kromosom (vidi poglavlje 8.1.)

Homologni kromosomi – kromosomi s genima za ista svojstva; genetički različiti (vidi poglavlje 5)

Homozigot – diploidni ili poliploidni organizam s istim alelima određenog genskog lokusa (vidi poglavlje 2;3)

H-Y antigen – histokompatibilni Y antigen; protein nađena na površini stanica muškog spola u sisavaca (vidi poglavlje 9.3.)

 


I

Industrijski melanizam – pojava tamnog fenotipa noćnog leptira kao odgovor na zagađenje okoliša zbog industrijalizacije; selekcijski pritisak mijenja učestalost genotipa i fenotipa (vidi poglavlje 19.6.)

Intergenska supresija – mutacija drugog lokusa koja vraća divlji tip fenotipa mutanti prvog lokusa (vidi poglavlje 14)

Interfaza – metabolički aktivan dio staničnog ciklusa u kojem nema diobe

Interkalarni heterokromatin – heterokromatin raspršen u eukariotskom kromosomu a nije centromerni (vidi poglavlje 15, tbl. 15.2.)

Intervenirajuće sekvence (introni) – sekvence DNA u genu koje se prepisuju ali tijekom procesiranja se izrezuju iz mRNA; ne nose uputu (vidi poglavlje 17)

Intragenska supresija – druga promjena unutar istog gena koja rezultira povratkom originalnog fenotipa (vidi poglavlje 14)

Inverzija – posljedica dva loma u kromosomu, inverzije i ponovnog spajanja fragmenta (vidi poglavlje 11.3., sl. 11.10., 11.11.a., 11.12.a.)

Izokromosom – kromosom s genetički i morfološki identičnim krakovima


K

Kappa čestice – čestice nalik bakterijama koje daju papučici fenotip ubojice (vidi poglavlje 18.7.)

Kapsida – proteinski omotač virusa (vidi poglavlje 13; sl. 13.1.)

Kapsomere – proteinske podjedinice kapside (vidi poglavlje 13; sl. 13.1.)

Kariokineza – dioba jezgre

Kariotip – kromosomski komplement stanice ili jedinke; kromosomi složeni u homologne parove i poredani prema veličini od najvećeg do najmanjeg para (vidi poglavlje 8; sl. 8.1.a. i b.)

Katabolitni aktivator protein (CAP) – protein koji se vezan za cAMP veže za operator i pojačava transkripciju (vidi poglavlje 16.4.; sl. 16.4.a. i b.)

Kinetohor - proteinska struktura u centromeru odgovorna za prihvaćanje za niti diobenog vretena (vidi poglavlje 15.4.)

Klon – stanice ili organizmi nastali mitozom ili nespolnim razmnožavanjem iz jednog pretka; genetički identični (vidi poglavlje 20)

Kodominacija – odnos alela istog gena gdje u heterozigota dolazi do ispoljavanja oba alela u fenotipu (vidi poglavlje 4)

Konjugacija – indirektni prijenos genetičkog materijala iz jedne bakterijske stanice u drugu preko konjugacijskog mostića (vidi poglavlje 12.5.)

Konstitutivni heterokromatin – heterokromatin centromernog područja, vidi satelitna DNA (vidi poglavlje 15.6.)

Kozmid – plazmid sa cos mjestima; služi za kloniranje velikih segmenata strane DNA (do 50 kb) (vidi poglavlje 20; sl. 20.12.)

Kromatin – nukleoprotein; DNA i proteini eukariotskog kromosoma (vidi poglavlje 15.2.)

Kromomere – regije jače kondenzacije kromatina

Kromosom – genetički materijal bakterija i virusa; linearni nukleoproteinski kompleks u eukariota

Kromosomska teorija nasljeđivanja – geni su dijelovi linearnih struktura kromosoma (vidi poglavlje 7)

Krosingover – izmjena dijelova nesestrinskih kromatida homolognih kromosoma; u pahitenu profaze I mejoze (vidi poglavlje 7)


L

Lac operon – inducibilni operon sa tri strukturna gena čiji su produkti važni za metabolizam laktoze (vidi poglavlje 16.1.; sl. 16.2., 16.3.a. i b.)

Leptoten – prva faza profaze I mejoze u kojoj kromosomi postaju vidljivi zbog kondenziranja kromatina

linkage“ – vezanost gena za isti kromosom (vezani geni) (vidi poglavlje 7)

Lokus – mjesto gena na kromosomu (vidi poglavlje 2; sl. 2.5.)

Lyon hipoteza – hipoteza prema kojoj je inaktivacija X kromosoma nasumična i slučajna (genetičarka Mary Lyon) (vidi poglavlje 9.4.)

Lizogena bakterija – bakterija s ugrađenim virusnim genomom (profag) u svom kromosomu (vidi poglavlje 13)


M

Majčinski učinak – učinak majčinog genotipa na fenotip potomstva (vidi poglavlje 18.1.)

Mejoza – dioba kojom nastaju haploidne spolne stanice (gamete); uključuje redukcijsku i ekvacijsku diobu

Merozigota – bakterijska stanica s kopijom određene kromosomske regije (parcijalni diploid) (vidi poglavlje 12.5.)

mRNA – „messenger“ ili glasnička RNA; sadrži komplementarne kopije gena koje se prevode u protein

Metacentrični kromosom – kromosom sa centromerom u sredini; dužina gornjeg i donjeg kraka je ista (p=q) (vidi poglavlje 10; sl. 10.1.)

Metafaza – faza mitoze i mejoze u kojoj se kromosomi nalaze u ekvatorijalnoj ravnini stanice prihvaćeni kinetohorima za niti diobenog vretena

Mikrosatelitna DNA – ponavljanja kratkih sekvenci DNA raspršena po cijelom eukariotskom genomu

Minimalna podloga – podloga za uzgoj bakterija koja sadrži osnovne sastojke za rast divljeg tipa (vidi poglavlje 12)

Missense“ mutacija – pogrešna mutacija koja mijenja kodon za jednu aminokiselinu u kodon za drugu (vidi poglavlje 14.1.; sl. 14.3.)

Mitoza – dioba jezgre kojom nastaju dvije stanice kćerke identične stanici majci

Molekularni imprinting – različita ekspresija gena ovisno o porijeklu (vidi poglavlje 17.1.)

Monohibrid – jedinka heterozigotna za par alela jednog gena; nastaje križanjem genetički različitih roditelja (vidi sliku 2.4.)

Monosomik – stanica (ili organizam) kojoj nedostaje jedan kromosom (2n-1) (vidi poglavlje 10.4.)

Monovalent (univalent) – jedan kromosom s dvije sestrinske kromatide

Multihibrid – jedinka heterozigotna za više parova alela

Mutante – fenotipovi alternativni fenotipu divljeg tipa (vidi poglavlje 3.5.; sl. 3.4.f.)

Mutacija – proces promjene unutar gena (genske ili točkaste) ili kromosoma (kromosomske) (vidi poglavlje 10; 11; 14)

Mutator mutacije – mutacije DNA polimeraze koje povećavaju stopu mutacija stanice ili organizma (vidi poglavlje 14)


N

Nasuprotna segregacija („alternative segregation“) – odvajanje centromera u mejozi recipročnog translokacijskog heterozigota na način da nastaju balansirane gamete (vidi sl. 11.13.)

Nepotpuna dominacija – oblik interakcije alela istoga gena gdje heterozigot ima intermedijarni fenotip (npr. ružičasti cvijet zijevalice) (vidi poglavlje 4.1.)

Nerazdvajanje – „nondisjunction“; nerazdvajanje homolognih kromosoma ili sestrinskih kromatida u anafazi mejoze ili mitoze (vidi poglavlje 10.5; sl. 10.14.)

Nezavisna segregacija – razdvajanje dva ili više parova alela smještenih na različitim kromosomskim parovima koji se slučajno orijentiraju (neovisno jedan o drugome) u metafazi I mejoze (vidi poglavlje 3)

Nonsense“ mutacija – besmislena mutacija; promjena kodona u stop kodon (vidi poglavlje 14)

Nukleazno hipersenzitivno mjesto – regija eukariotskog kromosoma koja je osjetljiva na razgradnju nukleazama jer nije pakirana u nukleosome (vidi poglavlje 15)

Nukleoprotein – kromatin; eukariotski kromosom građen je od nukleinske kiseline i proteina

Nukleozid – šećer i baza koji čine prekursor nukleotida (vidi poglavlje 1.3.)

Nukleosom – osnovna jedinica pakiranja kromatina; DNA omotana oko histonskog oktamera (vidi poglavlje 15.2.)

Nukleotid – podjedinica polinukleotidnog lanca; čine ga šećer, fosfat i baza; nukleozidni fosfat (sl. 1.1.a.)

NER („nucleotide excision repair) – mehanizam ekscizijskog popravka odgovoran za eliminaciju timinskih dimera i ostalih lezija (vidi sl. 14.13.b.)

Nulisomik – stanica kojoj nedostaju oba kromosoma jednog homolognog para (2n-2) (vidi poglavlje 10.4.)


O

Onkogen – gen sposoban za transformaciju stanice u stanicu tumora (vidi poglavlje 17)

Oogeneza – proces nastanka jajne stanice koji uključuje mejozu

Oogonije – matične stanice iz kojih nastaju primarne oocite koje ulaze u mejozu

Operator – sekvenca DNA koju prepoznaje represorski protein i veže se za nju (vidi poglavlje 16.1.)

Operon – sekvenca gena pod transkripcijskog kontrolom istog operatora (vidi poglavlje 16.1.)


P

P – parentalna ili roditeljska generacija

Pahiten – faza profaze I mejoze u kojoj završava sparivanje homolognih kromosoma te dolazi do krosingovera

Palindrom – sekvenca riječi, fraza ili nukleotida koja se čita jednako s obje strane (Ana voli Milovana) (vidi poglavlje 20.3.)

Panmiksija – slučajno parenje (vidi poglavlje 19)

Paracentrična inverzija – kromosomska inverzija koja ne uključuje centromer (vidi sl. 11.11.)

Pedigre (rodoslovlje) – obiteljsko stablo (vidi sl. 2.8.c.)

Pericentrična inverzija – kromosomska inverzija koja uključuje centromer (vidi sl. 11.12.a.)

Pili – nastavci na površini bakterijske stanice uz pomoć kojih dolazi do konjugacije (vidi poglavlje 12)

Plazmid – samostalna samoreplicirajuća genetička čestica; najčešće dvolančana DNA (vidi poglavlje 12; 18)

Pleiotropni učinak – sposobnost mutacije jednog gena da izaziva višestruke fenotipske učinke (vidi poglavlje 4.3.)

Pojačivač („enhancer“) – regija eukariotske DNA koja uz pomoć transkripcijskih faktora pojačava transkripciju; može biti dosta udaljena od regije (gena) koja se prepisuje

Poligensko ili kvantitativno nasljeđivanje – nasljeđivanje svojstava koji kontrolira veliki broj gena; fenotip nekog organizma je produkt interakcije svih gena i okoliša; pokazuje kontinuiranu varijabilnost

Poliploidi – organizmi s više od dva seta kromosoma (vidi poglavlje 10.2.)

Povratno križanje („backcross“) – križanje s jednim od roditelja ili s jedinkom genotipa identičnom roditeljskom (vidi poglavlje 2)

Potpuna dominacija – oblik interakcije alela istoga gena; alel izražen u fenotipu homozigota (dominantnog) i heterozigota (vidi poglavlje 4.1.)

Prokarioti – organizmi bez prave jezgre (bakterije, mikoplazme i cijanobakterije) (vidi poglavlje 12)

Primarne oocite – stanice koje ulaze u mejozu I tijekom oogeneze

Primarne spermatocite – stanice koje ulaze u mejozu I tijekom spermatogeneze

Promotor – mjesto u genu na koje se veže enzim RNA polimeraza koji obavlja transkripciju (vidi poglavlje 16; sl. 16.2.)

Profag – temperirani (umjereni) fag koji je integriran u kromosom domaćina (vidi poglavlje 13)

Profaza – prva faza mitoze i mejoze u kojoj kromosomi postaju vidljivi te se stvara diobeni aparat

Protoonkogen – gen čija je aktivnost nužna tijekom razvitka; nakon završetka razvitka to je inaktivirani oblik staničnog onkogena

Prototrof – divlji tip; raste na minimalnoj podlozi (vidi poglavlje 12)


R

Recesivan – alel koji nije eksprimiran u heterozigotnom genotipu (vidi poglavlje 2)

Recipročno križanje – križanje u kojem se zamjeni spol originalne roditeljske generacije

Recipročna translokacija – izmjena dijelova nehomolognih kromosoma (vidi poglavlje 11.4.)

Rekombinantna DNA tehnologija (genetičko inženjerstvo) – tehnike kloniranja gena; predstavlja niz molekularno-genetičkih metoda uz pomoć kojih je moguće mijenjati nasljednu tvar stanice (vidi poglavlje 20)

Rekombinantni plazmid – plazmid s ugrađenom stranom DNA

Rekombinante – potomci s novim kombinacijama svojstava (nove alelne kombinacije) (vidi poglavlje 20)

Rekombinacija – proces za koji je odgovoran krosingover ili nezavisna segregacija gena na različitim kromosomskim parovima

Repetitivna DNA – DNA koja sadrži mnogobrojne kopije iste nukleotidne sekvence (vidi poglavlje 15.6.)

Replica plating“ tehnika – tehnika otiska kojom se prenose kolonije mikroorganizama na podloge različitog sastava (vidi poglavlje 12.6.)

Represor – proteinski produkt gena regulatora koji kontrolira transkripciju inducibilnih i represibilnih operona (vidi poglavlje 16)

Restrikcijske endonukleaze – enzimi koji cijepaju dvolančanu DNA na točno određenim mjestima (restrikcijsko mjesto) (vidi poglavlje 20.3.)

Reverzna transkriptaza – enzim koji na temelju RNA kalupa sintetizira DNA (komplementarna ili cDNA)

rRNA – ribosomska RNA; dio podjedinice ribosoma

RNA polimeraza – enzim zadužen za transkripciju; na kalupu DNA sintetizira komplementarnu RNA

Robertsonova fuzija – fuzija dva akrocentrična kromosoma u području centromera u metafazni kromosom (vidi sl. 11.18.)


S

Satelitna DNA – visoko repetitivna DNA primarno smještena u području centromera eukariotskog kromosoma; ima gustoću različitu od ostale DNA (vidi poglavlje 15.6.)

Sekundarne oocite – stanice koje nastaju mejozom I u ženki

Sekundarne spermatocite – stanice nastale mejozom I u mužjaka

Segregacija – razdvajanje alela jednoga gena u anafazi I ili II mejoze kada se razdvajaju homologni kromosomi ili sestrinske kromatide (vidi poglavlje 2)

Samooprašivanje – spajanje dviju gameta iste jedinke

Semisterilnost – nevijabilnost gameta ili zigota u određenom postotku (oko 50%)

Spolni kromosomi – kromosomi sa spolno-determinirajućim genima; svaki spol ima jedan par homomorfnih (ženski) ili heteromorfnih (muški) spolnih kromosoma (vidi poglavlje 8; sl. 8.1.)

SRY („sex-determining region Y“) – gen na Y kromosomu; okidač razvitka testisa; testis-determinirajući faktor (vidi poglavlje 9.3.)

Sestrinske kromatide – genetički identične; nastaju semikonzervativnom replikacijom; dvije kromatide čine jedan kromosom

Simpatrijska specijacija – specijacija u kojoj evolucija reproduktivno izolirajućih mehanizama nastaje unutar iste ekološke niše; česta u parazita (vidi sliku 19.8.)

Somatsko udvostručavanje – zbog greške u mitozi dolazi do udvostručavanja broja kromosoma (2n --- 4n) (vidi sliku 10.5.)

Specijalna transdukcija – oblik transdukcije uz pomoć umjerenih (temperiranih) faga; prenosi se samo ograničeni broj gena bakterije u blizini ugradnje profaga (vidi poglavlje 13.4.)

Specijacija – proces nastanka nove vrste (vidi poglavlje 19.8.)

Spermiji – muške spolne stanice

Spermatide – 4 produkta mejoze u mužjaka iz kojih nastaju spermiji

Spermatogeneza – proces nastanka spermija koji uključuje mejozu

Spermatogonije – matične stanice iz kojih mitozama nastaju primarne spermatocite koje ulaze u mejozu

Sporofit - diploidna faza životnog ciklusa (npr. u cvjetnica) koja stvara spore (mejozom); izmjenjuje se s haploidnom fazom (gametofit)

Submetacentrični kromosom – kromosom čiji je centromer između sredine i kraja kromosoma, ali bliže sredini; p krak nešto kraći od q kraka (vidi sl. 10.1.)

Subtelocentrični kromosom – kromosom čiji je centromer između sredine i kraja kromosoma, ali bliže kraju


T

Telocentrični kromosom – kromosom čiji je centromer na njegovom kraju; ima samo jedan krak (vidi sl. 10.1.)

Telomere – krajevi linearnog kromosoma specifičnog nukleotidnog slijeda (vidi poglavlje 15.5)

Telofaza – zadnja faza mitoze ili mejoze u kojoj dolazi do dekondenzacije kromosoma i razgradnje diobenog aparata

Temperirani fag – fag koji ima lizogeni stanični ciklus (vidi poglavlje 13)

Test križanje – križanje s jedinkom koja je recesivni homozigot (vidi sliku 2.6.)

Testis-determinirajući faktor (TDF) – opći izraz za gen koji određuje muški spol u sisavaca (vidi poglavlje 9.3.)

Totipotentnost – zadržavanje embriogenog potencijala diferencirane stanice (vidi poglavlje 20.1.)

Transkripcija – prepisivanje; sinteza mRNA na kalupu DNA

Transkripcijski faktori – proteini koji pomažu RNA polimerazi prepoznavanje i vezanje za promotor (vidi poglavlje 17.10.; sl. 17.8.a.)

Transdukcija – prijenos bakterijske DNA iz jedne stanice u drugu uz pomoć bakterijskih virusa (vidi poglavlje 13.2.)

Transfekcija – unos strane DNA u eukariotsku stanicu (vidi poglavlje 20; sl. 20.15.)

tRNA – transportna RNA; male RNA molekule koje prenose aminokiseline do ribosoma

Transformacija – prijenos gole DNA u bakterijsku stanicu i njena ugradnja u genom bakterije; pretvorba normalne eukariotske stanice u tumorsku (vidi poglavlje 17.9.)

Transgeni organizam – eukariotski organizam s ugrađenom stranom DNA (vidi poglavlje 20)

Translacija – sinteza proteina

Translokacija – prijenos kromosomskog segmenta s jednog kromosoma na drugi nehomologni (vidi poglavlje 11.4.)

Trihibrid – jedinka heterozigotna za tri lokusa

Triploidi – organizmi s tri seta kromosoma (3n) (vidi poglavlje 10)

Trisomik – stanica (ili organizam) s viškom jednog kromosoma (2n+1) (vidi poglavlje 10)

Tumor – novotvorevina koja nastaje abnormalnim (nekontroliranim) diobama stanica i rastom tkiva (vidi poglavlje 17.9.)

Tumor-supresorski geni – geni koji kontroliraju stanični ciklus; njihovom mutacijom dolazi do nekontroliranih dioba i transformacije (vidi poglavlje 17.9.)


U

Učinak uskog grla („bottleneck effect“) – redukcija veličine populacije koja najčešće vodi ka slučajnom genetičkom driftu (vidi poglavlje 19.4.; sl. 19.4.)


V

Vektor – prijenosnik gena iz jedne u drugu stanicu (organizam); plazmidi, fagi ili tumorski virusi (vidi poglavlje 20)

Vezani geni – geni na istom kromosomu (vidi poglavlje 7)

Virulentni fag – fag s litičkim ciklusom (vidi poglavlje 13.1.)


X

Xeroderma pigmentosum – bolest ljudi uzrokovana defektom popravka oštećenja izazvanih UV-zračenjem (vidi sl. 14.12.)


Y

YAC („yeast artificial chromosome“) – bakterijski plazmid sa centromernom regijom kvasca (CEN) i izvorima replikacije za kvaščevu i bakterijsku DNA (vidi sl. 20.13.)


Z

Z DNA – lijevo zavijena DNA; nalazimo je u GC segmentima koji su metilirani; važna za regulaciju ekspresije gena u eukariota

ZFY gen („zinc finger Y“) – gen na Y kromosomu odgovoran za transkripcijski faktor ZFY (vidi poglavlje 9.3.)

Zigoten – faza profaze I mejoze u kojoj započinje sparivanje homolognih kromosoma



+